Đứng sừng sững trên những cao nguyên đá gồ ghề, trông như thuộc về một hành tinh khác.

Đó chính là cây máu rồng, loài cây hiếm có bản địa của Socotra, nổi tiếng với nhựa đỏ thẫm như màu máu và tán cây xòe rộng như một chiếc vương miện có khả năng “hứng” ẩm.

Bài viết này sẽ lý giải vì sao loài cây ấy quan trọng, vì sao nó đang suy giảm và người dân trên đảo đang góp sức thế nào để giúp nó hồi phục.

Biểu tượng của đảo

Socotra—một hòn đảo thuộc Yemen—được biết đến nhờ hệ thực vật độc nhất vô nhị, với nhiều loài không tồn tại ở bất cứ nơi nào khác. Và ở trung tâm danh tiếng ấy là cây máu rồng. Trên các cao nguyên miền núi như Diksam và Firmhin, thân cây nhạt màu cùng vòm tán dày tạo nên một đường chân trời đặc trưng, khó lẫn. Người bản địa xem nó như một biểu tượng sống, gắn với bản sắc, sinh kế và cảm thức về quê hương.

Bản sắc của loài cây

Trong phân loại thực vật, cây máu rồng có tên khoa học là Dracaena cinnabari, thuộc nhóm họ Măng tây, cùng với nhiều loài khác trong chi Dracaena. Điều khiến loài này đặc biệt nằm ở “kiến trúc” hình thái: những cành lớn vươn lên rồi phân nhánh thành các chùm dày, hướng lên như những chiếc quạt, tạo thành một tán rộng và tương đối phẳng. Cấu trúc này giúp giảm thất thoát nước và che chắn lớp lá bên trong khỏi nắng gắt.

Nhựa đỏ

Tên gọi huyền thoại của loài cây bắt nguồn từ thứ nhựa đỏ tươi chảy ra khi vỏ hoặc gỗ bị cắt. Khi khô, nhựa có thể nghiền thành bột để làm chất tạo màu, thành phần của sơn phủ, hoặc thuốc bôi theo mục đích truyền thống ở một số nền văn hóa. Ở Socotra, việc khai thác cẩn trọng từng hỗ trợ hoạt động trao đổi, buôn bán. Tuy nhiên, việc cắt lặp đi lặp lại có thể để lại sẹo rõ rệt và làm suy yếu những thân cây già.

Hứng sương mù

Cây máu rồng không chỉ tạo bóng mát; nó còn giống như một “bộ thu ẩm” tự nhiên. Các nhà nghiên cứu mô tả rằng tán cây có thể giữ lại các hạt sương mù và giọt nước từ lớp mây thấp, khiến chúng ngưng tụ rồi nhỏ xuống đất. Quá trình này thường được gọi là “thu nhận mưa ngang”, giúp bổ sung độ ẩm cho đất trên những cao nguyên khô hạn—nơi lượng mưa vốn ít và thất thường.

Kỹ sư nước

Nhà sinh học bảo tồn Kay Van Damme từng nhấn mạnh: mất đi một cây trưởng thành đồng nghĩa có thể mất đi một lượng nước đáng kể vốn được dẫn xuống lòng đất trong suốt một năm. Với các hệ sinh thái khô hạn kiểu “ốc đảo”, điều đó có thể mang tính quyết định. Tán cây hoạt động như một chiếc phễu tự nhiên, góp phần ổn định đất và cải thiện điều kiện sống cho nhiều loài cây xung quanh.

Trụ cột của hệ sinh thái

Cây máu rồng thường được xem là một “loài che chở” của hệ sinh thái—không chỉ vì dáng vẻ đặc trưng, mà còn vì nhiều dạng sống khác hưởng lợi từ sự hiện diện của nó. Dưới tán cây, nhiệt độ dịu hơn và mặt đất giữ ẩm lâu hơn. Các nghiên cứu về thảm thực vật tầng dưới cho thấy nhiều loài xuất hiện thường xuyên hơn quanh những cây này so với các vùng trống trải, phơi nắng.

Dấu hiệu suy giảm

Trên cao nguyên Firmhin, số cây còn sống có thể vẫn khá nhiều, nhưng cảnh quan cũng lộ rõ những mất mát: thân cây đổ rạp, tán gãy, cành trắng bệch nằm rải rác như gỗ dạt trên mặt đất. Những nhà thực vật học như Petr Maděra đã cảnh báo rằng nếu khả năng tái sinh không được cải thiện mạnh mẽ, triển vọng dài hạn sẽ đáng lo—đặc biệt khi cây già lần lượt chết đi, còn lớp cây non thay thế lại quá khan hiếm.

Tăng trưởng chậm

Một lý do khiến việc phục hồi trở nên khó khăn là tốc độ sinh trưởng. Cây máu rồng lớn cực chậm; một số ghi nhận cho thấy chỉ tăng vài centimet trong nhiều năm. Vì thế, một cây non trông như bụi gai hôm nay có thể phải mất hàng chục năm mới dần mang dáng “ô dù” biểu tượng. Các kế hoạch bảo tồn vì vậy phải tính theo thang thời gian dài, không thể trông chờ kết quả chỉ sau một mùa.

Áp lực từ dê

Thách thức khác đến từ việc chăn thả. Dê thả rông có thể gặm các chồi non mềm, khiến cây con không kịp lớn tới độ cao an toàn. Nhiều khu vực khảo sát cho thấy hiện tượng “rừng quá già”: rất nhiều cây lớn tuổi, nhưng gần như không có lớp cây trẻ. Nhà khoa học về đa dạng sinh học Alan Forrest nhận xét rằng những khu được rào bảo vệ thường có cấu trúc tuổi khỏe hơn, với nhiều cây non sống sót và phát triển.

Tổn hại do bão

Thời tiết cực đoan cũng làm tăng rủi ro. Gió mạnh và những đợt mưa lớn bất ngờ có thể làm bật gốc hoặc bẻ gãy các cây đã tồn tại hàng thế kỷ, nhất là khi đất nông và nhiều đá. Khi bão lớn xảy ra, tổn thất không dễ bù đắp vì cây mới cần rất lâu để trưởng thành. Bởi vậy, từng cây con sống sót hay mỗi cây trong vườn ươm được bảo vệ đều trở nên vô cùng quý giá.

Công tác lập bản đồ

Để bảo vệ những gì còn lại, các nhóm bảo tồn đang xây dựng bức tranh rõ ràng hơn về vị trí và tình trạng của quần thể cây. Các đội địa phương phối hợp với nhà nghiên cứu đã dùng công cụ lập bản đồ trên điện thoại để ghi nhận từng cá thể: đánh dấu vị trí, ghi chú tình trạng, tạo dữ liệu nền cho việc theo dõi dài hạn. Dạng kiểm kê này giúp định hướng khu vực phục hồi, ưu tiên rào chắn và lên kế hoạch bền vững.

Người giữ vườn ươm

Trên cao nguyên Diksam, các vườn ươm do cộng đồng vận hành đã trở thành “đường sống” thiết thực. Sau những bờ tường đá hoặc hàng rào đơn giản, cây máu rồng non được ươm theo hàng, bảo vệ khỏi bị gặm phá cho đến khi đủ lớn để sống ngoài tự nhiên. Các gia đình thường xuyên kiểm tra hư hại và gia cố rào chắn khi cần. Ngay cả khi lá bị gặm một phần, cây vẫn có thể tiếp tục phát triển nếu được che chở.

Con đường phục hồi

Phục hồi không chỉ là trồng thêm cây; đó còn là lựa chọn nơi cây có thể sinh trưởng tốt. Những khu có sương mù ổn định, đất đá phù hợp và áp lực chăn thả thấp sẽ có cơ hội cao hơn. Nhiều dự án đặt mục tiêu đưa cây từ vườn ươm ra các vùng tự nhiên đã được chọn lọc, khi cây đạt kích thước an toàn hơn. Đích đến là tái tạo sự đa dạng về độ tuổi, để khu rừng có cả “bậc lão niên” lẫn thế hệ kế tiếp.

Kết luận

Các bạn ơi, cứu cây máu rồng đồng nghĩa với việc tôn trọng sinh học độc nhất của nó: tán cây hứng sương, tốc độ lớn chậm và ảnh hưởng sâu rộng lên hệ sinh thái. Những vườn ươm địa phương, hoạt động giám sát cẩn trọng và rào chắn bảo vệ đang mở ra con đường tái sinh—dù kết quả có thể cần nhiều năm mới thấy rõ. Nếu phải ưu tiên trước tiên để bảo vệ một loài cây hiếm, bạn sẽ chọn điều gì: rào chắn vững hơn, mở rộng trồng bổ sung, hay tăng cường đào tạo cho cộng đồng?